Di sản Pháp Lam Việt Nam: Hành trình từ mỹ thuật cung đình Huế đến nghệ thuật đương đại

Di sản Pháp Lam Việt Nam gắn liền với một kỹ nghệ tráng men trên kim loại từng được sử dụng trong cung đình triều Nguyễn. Pháp Lam ngày nay tiếp tục được nghiên cứu, phục hồi và ứng dụng trong những sản phẩm nghệ thuật đương đại, trong đó có đồng hồ thủ công Fleur De Lis.

Di sản Pháp Lam Việt Nam bắt nguồn từ đâu?

Pháp Lam là kỹ thuật phủ men màu lên cốt kim loại, chủ yếu là đồng hoặc hợp kim đồng, sau đó nung để tạo nên bề mặt có màu sắc, độ bền và hiệu ứng thẩm mỹ đặc trưng. Tại Việt Nam, kỹ nghệ này được du nhập vào Huế dưới triều vua Minh Mạng, với mốc thường được nhắc đến là năm 1827.

Theo các tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu, kỹ nghệ Pháp Lam ở Huế có nguồn gốc từ kỹ thuật ngoại nhập, nhưng sau khi được tiếp nhận, các nghệ nhân Việt Nam đã phát triển và tạo nên những sản phẩm mang đặc điểm riêng. Pháp Lam Huế chủ yếu phát triển trong thời Nguyễn, đặc biệt dưới các triều Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức.

Do từng được sử dụng chủ yếu trong Hoàng cung Huế, thuật ngữ Pháp Lam Huế dần được dùng để gọi kỹ nghệ Pháp Lam tại Việt Nam thời Nguyễn. Đây cũng là lý do khi nói đến di sản Pháp Lam Việt Nam, Huế là địa danh không thể tách rời khỏi câu chuyện này.

Pháp Lam Huế từng được sử dụng như thế nào trong cung đình?

Khác với hình dung Pháp Lam chỉ là những món đồ trang trí nhỏ, kỹ nghệ này từng xuất hiện ở nhiều không gian và vật phẩm trong đời sống cung đình Nguyễn.

Pháp Lam được sử dụng để chế tác các vật dụng như bát, đĩa, khay, ly, bình, hộp, lư hương, chậu…; đồng thời được đưa vào trang trí kiến trúc cung đình với những hình tượng như rồng, phượng, hoa điểu, đồ án cát tường và thơ văn chữ Hán.

Trên các công trình kiến trúc, Pháp Lam có thể xuất hiện ở bờ nóc, bờ quyết, cổ diêm, nghi môn, các mảng trang trí và nhiều chi tiết trên cung điện, lăng tẩm. Những dấu tích này hiện vẫn có thể được tìm thấy tại nhiều di tích thuộc Quần thể Di tích Cố đô Huế.

Một ví dụ tiêu biểu là tháp Phước Duyên tại chùa Thiên Mụ. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận nhiều chi tiết trang trí Pháp Lam trên tháp, trong đó có các cù dao gắn tại các góc mái với hệ màu vàng, đỏ tía, xanh cobalt và lục.

Đáng chú ý, Pháp Lam còn được sử dụng để thể hiện thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế. Theo tư liệu hội thảo khoa học được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đăng tải, hiện còn 146 ô thơ văn viết tráng men thành Pháp Lam trên kiến trúc cung đình Huế.

Điều này cho thấy Pháp Lam từng giữ vai trò vừa là vật liệu trang trí, vừa là phương tiện thể hiện mỹ thuật và nội dung văn hóa trong không gian cung đình.

Vẻ đẹp và giá trị của di sản Pháp Lam Việt Nam

Một trong những đặc điểm nổi bật của Pháp Lam nằm ở màu sắc, bề mặt men và sự kết hợp giữa cốt kim loại với họa tiết trang trí. Lớp men sau khi nung tạo nên bề mặt có độ bóng, chiều sâu màu sắc và khả năng chống chịu tốt.

Đề tài trang trí Pháp Lam cũng rất phong phú, từ hoa lá, phong cảnh đến rồng, phượng, lân, chữ Thọ và nhiều mô-típ mang ý nghĩa cát tường. Sự kết hợp giữa vật liệu, màu sắc, hình họa và kỹ thuật thủ công tạo nên diện mạo riêng cho Pháp Lam Huế.

Ngày nay, một phần di sản Pháp Lam được lưu giữ tại các bảo tàng và công trình kiến trúc thuộc Cố đô Huế. Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế là một trong những nơi giới thiệu các bộ sưu tập hiện vật cung đình, trong đó có đồ Pháp Lam.

Bên cạnh đó, một số hiện vật, đồ thủ công Pháp Lam Huế cũng được lưu giữ tại các bảo tàng và bộ sưu tập ở nước ngoài. Điều này cho thấy loại hình mỹ thuật này đã hiện diện trong nhiều bộ sưu tập quốc tế và tiếp tục được nghiên cứu, bảo tồn.

Việc bảo tồn Pháp Lam vì thế không chỉ là lưu giữ hiện vật, mà còn cần duy trì khả năng nghiên cứu, phục hồi và tiếp nối kỹ thuật chế tác. Đây cũng là nền tảng để Pháp Lam được tiếp cận qua những hình thức mới trong đời sống đương đại.

Từ di sản cung đình đến nghệ thuật đương đại

Một di sản chỉ thực sự gần gũi với công chúng khi nó có thể tiếp tục được nhìn thấy và sử dụng trong đời sống hiện đại.

Đó cũng là hướng tiếp cận mà Fleur De Lis lựa chọn với nghệ thuật Pháp Lam. Thay vì chỉ tái hiện Pháp Lam dưới dạng đồ cổ hoặc vật phẩm trang trí, thương hiệu đưa kỹ thuật này vào chế tác mặt số đồng hồ nghệ thuật, kết hợp thủ công truyền thống với thiết kế và cơ khí đồng hồ hiện đại.

Trên một diện tích rất nhỏ, mặt số trở thành không gian để kể lại những câu chuyện về văn hóa và lịch sử Việt Nam. Các hình tượng dân gian, nhân vật lịch sử hay biểu tượng văn hóa được chuyển hóa thành bố cục nghệ thuật thay vì chỉ được sử dụng như họa tiết trang trí.

Quy trình chế tác cũng giữ lại yếu tố thủ công của Pháp Lam. Theo Fleur De Lis, một mặt số có thể trải qua các bước từ tạo nền kim loại, tạo hình, phủ men, nung, hoàn thiện đến lắp ráp. Sự biến đổi của men trong quá trình chế tác khiến các mặt số có thể xuất hiện những khác biệt tự nhiên về sắc độ và hiệu ứng bề mặt.

Đây là điểm quan trọng khi nói về việc phát huy di sản Pháp Lam Việt Nam: di sản không nhất thiết phải được giữ nguyên trong hình thức cũ. Điều quan trọng là những giá trị cốt lõi về kỹ thuật, mỹ thuật và văn hóa được nghiên cứu, tôn trọng và tiếp tục phát triển trong một hình thức phù hợp với đời sống hôm nay.

Đồng hồ Pháp Lam Fleur De Lis kể câu chuyện văn hóa Việt như thế nào?

Fleur De Lis xây dựng các thiết kế dựa trên nhiều lớp chất liệu văn hóa Việt Nam, từ tranh dân gian đến lịch sử và những biểu tượng quen thuộc.

Một số tác phẩm tiêu biểu có thể kể đến như Vinh Quy Bái Tổ, lấy cảm hứng từ tranh dân gian Đông Hồ; Chiến Thắng Điện Biên Phủ, gắn với một dấu mốc quan trọng của lịch sử hiện đại; hay những thiết kế khai thác hình tượng rồng và các câu chuyện dân gian Việt Nam. Đây là cách thương hiệu đưa nội dung văn hóa vào chính cấu trúc của tác phẩm thay vì chỉ sử dụng văn hóa như một yếu tố trang trí.

Ở góc độ sản phẩm, sự kết hợp này tạo ra một hướng đi khá rõ: Pháp Lam cung đình Huế cung cấp chất liệu và kỹ thuật; đồng hồ cung cấp một hình thức biểu đạt mới; còn câu chuyện văn hóa quyết định nội dung của từng tác phẩm.

Nhờ vậy, những giá trị vốn gắn với không gian cung đình có thể xuất hiện trong một sản phẩm đương đại, tiếp cận nhóm khách hàng quan tâm đến nghệ thuật thủ công, đồng hồ và văn hóa Việt.

FAQs – Câu hỏi thường gặp về di sản Pháp Lam Việt Nam

1. Di sản Pháp Lam Việt Nam có nguồn gốc từ đâu?

Pháp Lam tại Việt Nam gắn với Huế và mỹ thuật cung đình triều Nguyễn. Kỹ nghệ này được ghi nhận du nhập vào Huế dưới thời vua Minh Mạng, với mốc năm 1827. Các nghệ nhân Việt Nam sau đó tiếp nhận và phát triển kỹ thuật, tạo nên những sản phẩm Pháp Lam mang đặc điểm riêng của Huế.

2. Pháp Lam Huế được sử dụng để làm gì?

Pháp Lam từng được sử dụng để chế tác nhiều vật dụng cung đình như bát, đĩa, khay, bình, hộp, lư hương và các vật phẩm khác. Ngoài ra, Pháp Lam còn được dùng để trang trí kiến trúc cung đình, lăng tẩm và thể hiện các đồ án, hoa văn, hình tượng cũng như thơ văn chữ Hán.

3. Pháp Lam có phải là một loại gốm không?

Không. Pháp Lam sử dụng nền kim loại, phổ biến là đồng hoặc hợp kim đồng, sau đó phủ men màu và nung để tạo thành bề mặt hoàn thiện. Vì vậy, về vật liệu và kỹ thuật, Pháp Lam khác với các sản phẩm gốm tráng men.

4. Pháp Lam Huế còn tồn tại đến ngày nay không?

Có. Nhiều hiện vật Pháp Lam hiện được lưu giữ trong các bảo tàng, đồng thời các chi tiết Pháp Lam vẫn tồn tại trên một số công trình thuộc Quần thể Di tích Cố đô Huế. Bên cạnh đó, kỹ thuật Pháp Lam cũng đang được nghiên cứu và phục hồi để phục vụ công tác bảo tồn và các ứng dụng mỹ thuật đương đại.

5. Đồng hồ Pháp Lam có phải là một hình thức phát huy di sản?

Có thể xem đây là một hướng ứng dụng đương đại của kỹ thuật Pháp Lam, thay vì đồng nhất nó với bản thân di sản cung đình. Fleur De Lis sử dụng kỹ thuật Pháp Lam để chế tác mặt số đồng hồ, kết hợp với những câu chuyện văn hóa Việt và thiết kế hiện đại.

Di sản Pháp Lam Việt Nam là câu chuyện về một kỹ nghệ từng hiện diện trong không gian cung đình Huế, trải qua giai đoạn mai một rồi được nghiên cứu, phục hồi và tiếp tục phát triển trong những hình thức mới.

Giá trị của Pháp Lam nằm ở cả lịch sử, kỹ thuật, mỹ thuật và khả năng kể chuyện bằng vật liệu. Từ những chi tiết trang trí trên cung điện, lăng tẩm đến các hiện vật được lưu giữ trong bảo tàng, Pháp Lam vẫn là một phần đáng chú ý của di sản mỹ thuật thời Nguyễn.

Với Fleur De Lis, hành trình ấy được thể hiện qua những mặt số Pháp Lam thủ công, nơi kỹ thuật truyền thống gặp gỡ cơ khí đồng hồ và những câu chuyện về lịch sử, nghệ thuật, văn hóa Việt Nam.

Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn về nghệ thuật Pháp Lam và cách kỹ thuật này được ứng dụng trong chế tác đồng hồ, có thể khám phá các tác phẩm Pháp Lam của Fleur De Lis tại Bộ sưu tập đồng hồ Pháp Lam Fleur De Lis.

FLEUR DE LIS VIETNAM
Showroom Hà Nội: InterContinental Hanoi Westlake
Showroom Vinhomes Ocean Park 2: CX1-57, Vinhomes Ocean Park 2
Hotline: 0912.903.930 – 081.218.7979
Email: info@fleurdeliswatch.com
Fanpage: Fleur De Lis – Pháp Lam Timepiece